Từ du học sang làm việc và định cư: chuẩn bị trước khi tốt nghiệp

Đây là giai đoạn mà nhiều du học sinh Việt mất cơ hội không phải vì thiếu năng lực, mà vì thời điểm.

Ở hầu hết các nước, việc chuyển từ tư cách sinh viên sang tư cách làm việc có một cửa sổ thời gian hẹp, tính từ ngày tốt nghiệp hoặc ngày kết thúc giấy phép cư trú. Bỏ lỡ cửa sổ đó thì lựa chọn duy nhất thường là rời khỏi nước đó và nộp lại từ bên ngoài — với tỷ lệ thành công thấp hơn nhiều.

Bài này sắp theo trục thời gian, vì đó là yếu tố quyết định.

Mười tám tháng trước khi tốt nghiệp

Nghe sớm, nhưng đây là lúc các quyết định có giá trị nhất.

Tìm hiểu bản đồ các diện visa

Hãy dành một buổi ngồi với trang chính thức của cơ quan di trú và trả lời các câu hỏi sau cho từng diện bạn có thể đủ điều kiện:

• Nộp trong bao lâu kể từ khi tốt nghiệp?
• Có cần nhà tuyển dụng bảo lãnh không, hay bạn nộp độc lập?
• Yêu cầu về mức lương tối thiểu, ngành nghề, trình độ ngoại ngữ?
• Thời hạn ban đầu bao lâu, có gia hạn được không?
• Diện đó có dẫn tới thường trú không, và sau bao lâu?

Sự khác biệt giữa các diện rất lớn, và diện phổ biến nhất chưa chắc là diện phù hợp với bạn.

Chọn ngành và môn học có tính đến di trú

Nếu bạn còn quyền lựa chọn chuyên ngành hoặc môn tự chọn, hãy xem qua danh mục ngành nghề thiếu hụt lao động mà nước đó công bố. Nhiều hệ thống di trú ưu tiên rõ rệt cho các ngành trong danh mục này, qua việc nới điều kiện hoặc rút ngắn đường tới thường trú.

Đây không phải lời khuyên chọn ngành chỉ vì visa — học thứ bạn không hợp là cách chắc chắn để thất bại. Nhưng khi bạn đang phân vân giữa hai lựa chọn gần ngang nhau, đây là thông tin đáng cân nhắc.

Bắt đầu tích lũy hồ sơ

• Giữ mọi giấy tờ về tư cách lưu trú của từng giai đoạn. Xem hướng dẫn giữ tư cách lưu trú — một hồ sơ sạch là điều kiện cho mọi bước sau.
• Giữ chứng từ về công việc bán thời gian: hợp đồng, phiếu lương, chứng từ thuế. Nhiều diện visa tính đến kinh nghiệm làm việc tại nước đó.
• Thi chứng chỉ ngoại ngữ sớm nếu diện visa yêu cầu. Chứng chỉ có thời hạn, nhưng thi sớm cho bạn cơ hội thi lại nếu chưa đạt điểm cần.

Mười hai tháng trước

Bắt đầu tìm việc thật sự

Ở nhiều thị trường, chu kỳ tuyển dụng cho sinh viên sắp tốt nghiệp bắt đầu sớm hơn nhiều so với ngày tốt nghiệp — có nơi cả năm trước.

• Xác định nhà tuyển dụng có kinh nghiệm bảo lãnh visa. Một số nước công bố danh sách công ty được cấp phép bảo lãnh. Nộp hồ sơ vào công ty chưa từng bảo lãnh ai là con đường dài hơn nhiều.
• Hỏi thẳng về bảo lãnh trong quá trình phỏng vấn, nhưng đúng thời điểm — thường là sau khi họ đã quan tâm tới bạn. Việc này tránh cho cả hai bên mất thời gian.
• Dùng văn phòng hướng nghiệp của trường. Họ có quan hệ với các nhà tuyển dụng quen làm việc với sinh viên quốc tế. Đây là nguồn bị bỏ phí nhiều nhất.
• Thực tập là cửa vào hiệu quả nhất. Nhiều lời mời làm việc chính thức đến từ nơi sinh viên đã thực tập.

Xây dựng phương án dự phòng

Đây là phần người ta né tránh và cũng là phần tạo ra khác biệt.

Hãy viết ra ba kịch bản: có việc đúng ngành, không có việc trong thời hạn, và diện visa bạn nhắm bị thay đổi chính sách. Với mỗi kịch bản, xác định bạn sẽ làm gì và cần chuẩn bị gì từ bây giờ.

Các nhánh thường gặp:

Sáu tháng trước

• Xác nhận chính xác ngày tốt nghiệp chính thức — không phải ngày thi xong, mà ngày trường công nhận. Cửa sổ nộp visa thường tính từ ngày này hoặc ngày có kết quả chính thức.
• Chuẩn bị sẵn bộ hồ sơ: hộ chiếu còn hạn đủ dài, bảng điểm, chứng chỉ ngoại ngữ, giấy tờ chứng minh tài chính nếu cần.
• Kiểm tra hộ chiếu. Nếu sắp hết hạn, làm mới ngay — xem hướng dẫn làm hộ chiếu ở nước ngoài. Hộ chiếu ngắn hạn có thể khiến giấy phép cư trú mới của bạn bị rút ngắn theo.
• Đặt lịch nhắc cho mọi hạn nộp, cộng thêm cảnh báo trước hai tuần.

Sau khi tốt nghiệp

• Nộp hồ sơ ngay khi đủ điều kiện, đừng chờ cho tới sát hạn. Hồ sơ thường cần bổ sung, và bạn cần thời gian đệm.
• Giữ tư cách lưu trú hợp lệ trong suốt thời gian chờ. Đây là điểm cần xác nhận rõ với cơ quan di trú.
• Đừng bắt đầu làm việc trước khi được phép. Làm việc khi chưa có giấy phép hợp lệ là vi phạm nghiêm trọng, ảnh hưởng tới toàn bộ tương lai di trú của bạn ở nước đó và có thể cả nước khác.
• Nếu hồ sơ bị từ chối, hãy tìm hiểu ngay về quyền khiếu nại và thời hạn khiếu nại. Nhiều quyết định từ chối có thể xem xét lại, nhưng thời hạn rất ngắn.

Nghĩ dài hơn visa

Vài điều đáng cân nhắc trước khi coi định cư là đích đến:

• Thường trú và quốc tịch là hai bước khác nhau, với điều kiện và thời gian khác nhau. Hãy biết bản đồ đầy đủ ngay từ đầu.
• Nếu bạn định nhập quốc tịch nước đó, hãy tìm hiểu xem nước đó có yêu cầu từ bỏ quốc tịch gốc không, và điều đó ảnh hưởng thế nào tới quyền của bạn ở Việt Nam. Xem hướng dẫn về quốc tịch Việt Nam — nhất là phần về nhà đất và thừa kế.
• Quá trình đóng bảo hiểm xã hội ở Việt Nam không tự mất đi. Trước khi rút một lần, hãy đọc phần so sánh hai lựa chọn.

Câu hỏi thường gặp

Tôi tốt nghiệp rồi mới bắt đầu tìm việc có muộn không?

Muộn nhưng chưa hết cơ hội, nếu nước đó có diện visa cho phép ở lại tìm việc sau tốt nghiệp. Hãy nộp hồ sơ xin diện đó ngay lập tức — nó mua cho bạn thời gian hợp pháp. Song song, liên hệ văn phòng hướng nghiệp của trường; nhiều trường vẫn hỗ trợ cựu sinh viên một thời gian sau khi ra trường.

Công ty đồng ý nhận nhưng không muốn bảo lãnh visa, làm sao?

Hãy tìm hiểu chính xác nghĩa vụ của nhà tuyển dụng ở nước đó — nhiều người sử dụng lao động từ chối vì tưởng thủ tục phức tạp và tốn kém hơn thực tế. Chuẩn bị một bản tóm tắt ngắn về quy trình và chi phí thực để trao đổi. Nếu họ vẫn từ chối, hãy hỏi liệu có thể bắt đầu bằng hình thức khác mà bạn được phép làm theo giấy phép hiện có hay không.

Tôi nên chọn nước nào để dễ định cư nhất?

Không có câu trả lời chung, và chính sách di trú thay đổi nhanh — nước dễ nhất hôm nay có thể siết lại sau hai năm. Yếu tố ổn định hơn để cân nhắc: ngành của bạn có thuộc diện thiếu hụt ở nước đó không, bạn có ngôn ngữ không, và bạn có mạng lưới quan hệ ở đó không. Ba thứ này quan trọng hơn chính sách nhất thời.

Nếu tôi quyết định về Việt Nam thì nên chuẩn bị gì trước khi rời trường?

Xin bảng điểm chính thức và đề cương chi tiết học phần trước khi rời trường — xin sau này từ Việt Nam khó hơn nhiều. Giữ lại thông tin liên hệ của giảng viên có thể viết thư giới thiệu. Và tìm hiểu thủ tục công nhận bằng cấp theo chiều ngược lại nếu bạn định làm việc trong ngành có điều kiện.

Nguồn tham khảo

Các đầu mối chính thức nên kiểm tra trước khi bạn nộp hồ sơ. Quy định và biểu phí thay đổi theo thời gian — hãy lấy con số hiện hành từ chính các nguồn này.

• Cơ quan quản lý di trú của nước bạn đang du học, về các diện visa sau tốt nghiệp
• Văn phòng sinh viên quốc tế và văn phòng hướng nghiệp của trường bạn theo học
• Danh mục ngành nghề thiếu hụt lao động do cơ quan có thẩm quyền nước sở tại công bố
• Cơ quan đại diện Việt Nam tại nước sở tại, về bảo hộ công dân và các thủ tục lãnh sự liên quan

Cách chúng tôi làm bài này

Bài viết được Ban biên tập Daily Vietnam biên soạn từ quy định công bố công khai của các cơ quan có thẩm quyền, sau đó rà soát lại trước khi đăng. Chúng tôi mô tả quy trình và những chỗ hồ sơ hay bị trả lại; với mức phí, biểu mẫu và thời hạn cụ thể, hãy đối chiếu nguồn chính thức ở trên vì các con số này thay đổi theo từng thời điểm và từng cơ quan đại diện.

Thấy thông tin chưa đúng hoặc đã lỗi thời? Viết cho chúng tôi tại contact@dailyvietnam.net — chúng tôi sẽ kiểm tra và ghi nhận ngày sửa ở đầu bài.