Nghĩa vụ thuế khi bạn có thu nhập ở cả Việt Nam và nước ngoài

Đây là chủ đề mà thông tin sai gây hậu quả đắt nhất, vì hậu quả thường đến muộn — vài năm sau, dưới dạng một lá thư từ cơ quan thuế kèm tiền phạt và tiền chậm nộp.

Điểm khởi đầu để hiểu đúng: nghĩa vụ thuế của bạn được xác định theo tình trạng cư trú thuế, không phải theo quốc tịch. Bạn có thể là công dân Việt Nam nhưng không phải cá nhân cư trú thuế tại Việt Nam, và ngược lại.

Bước 1 — Xác định bạn là cá nhân cư trú thuế ở đâu

Đây là câu hỏi phải trả lời trước mọi câu hỏi khác.

Pháp luật Việt Nam xác định cá nhân cư trú dựa trên các tiêu chí chính: có mặt tại Việt Nam từ một số ngày nhất định trong năm, hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam. Người không đáp ứng thì là cá nhân không cư trú.

Sự khác biệt rất lớn:

Nước bạn đang sống cũng có bộ tiêu chí riêng để xác định cư trú thuế, và tiêu chí của hai nước có thể chồng lấn. Khi đó bạn có nguy cơ bị coi là cư trú ở cả hai nơi — tình huống mà hiệp định tránh đánh thuế hai lần được lập ra để xử lý.

Bước 2 — Kiểm tra hiệp định tránh đánh thuế hai lần

Việt Nam đã ký hiệp định tránh đánh thuế hai lần với nhiều nước. Hiệp định làm ba việc:

Thứ nhất, phân định quyền đánh thuế. Với từng loại thu nhập — tiền lương, tiền cho thuê bất động sản, cổ tức, lãi tiền gửi, tiền bản quyền — hiệp định xác định nước nào được đánh thuế và ở mức nào.

Thứ hai, giải quyết trường hợp cư trú ở cả hai nơi. Hiệp định có một chuỗi tiêu chí xét theo thứ tự để xác định bạn được coi là cư trú ở nước nào: nơi có nhà ở thường trú, nơi có quan hệ cá nhân và kinh tế chặt chẽ hơn, nơi thường sống, rồi đến quốc tịch.

Thứ ba, cho phép khấu trừ thuế đã nộp ở nước kia, để cùng một khoản thu nhập không bị đánh thuế đầy đủ hai lần.

Việc đầu tiên cần làm là kiểm tra xem giữa Việt Nam và nước bạn ở có hiệp định hay không. Nếu không có, bạn có thể chịu thuế ở cả hai nơi theo luật nội địa của từng nước, và cần tính toán kỹ hơn nhiều.

Các nguồn thu nhập hay bị bỏ sót

Người Việt ở nước ngoài thường khai thiếu vì không nghĩ những khoản sau là thu nhập chịu thuế:

Tiền cho thuê nhà ở Việt Nam. Đây là khoản bị bỏ sót nhiều nhất. Thu nhập từ cho thuê bất động sản tại Việt Nam là thu nhập phát sinh tại Việt Nam và thuộc diện phải kê khai, kể cả khi bạn không cư trú tại Việt Nam. Đồng thời, nước bạn đang sống có thể cũng yêu cầu bạn khai khoản này nếu bạn là cá nhân cư trú thuế ở đó.

Lãi tiền gửi và thu nhập từ đầu tư tại Việt Nam. Cổ tức, lãi từ trái phiếu, lợi nhuận chuyển nhượng chứng khoán.

Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản tại Việt Nam. Xem thêm hướng dẫn về nhà đất.

Thu nhập từ công việc làm từ xa. Nếu bạn ngồi ở nước ngoài làm việc cho công ty Việt Nam, hoặc ngược lại, việc xác định thu nhập phát sinh ở đâu phụ thuộc vào nơi thực hiện công việc và các quy định cụ thể. Đây là vùng dễ nhầm và đáng hỏi chuyên gia.

Tài khoản và tài sản ở nước ngoài. Nhiều nước yêu cầu cá nhân cư trú thuế khai báo tài khoản ngân hàng và tài sản ở nước ngoài, kể cả khi chúng không sinh ra thu nhập. Chế tài cho việc không khai báo có thể rất nặng — nặng hơn cả thuế phải nộp. Nếu bạn còn tài khoản, sổ tiết kiệm hoặc nhà đất ở Việt Nam, hãy kiểm tra nghĩa vụ khai báo ở nước bạn đang sống.

Tiền gửi về cho gia đình thì sao?

Đây là câu hỏi phổ biến nhất và câu trả lời thường làm mọi người yên tâm.

Tiền bạn gửi về cho người thân ở Việt Nam nhìn chung không phải là thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân đối với người nhận, vì đó là khoản chuyển giao trong gia đình chứ không phải thu nhập từ lao động hay đầu tư. Xem thêm hướng dẫn chuyển tiền về Việt Nam.

Hai điểm cần lưu ý:

• Bản chất khoản tiền quyết định cách xử lý. Nếu khoản tiền thực chất là thanh toán cho công việc, là vốn góp đầu tư, hoặc là tiền mua tài sản đứng tên người khác, tính chất pháp lý và nghĩa vụ thuế sẽ khác.
• Nước bạn đang sống có thể có quy định về tặng cho tài sản, với ngưỡng khai báo riêng cho các khoản lớn.

Việc nên làm hằng năm

Một thói quen đơn giản giúp bạn tránh rắc rối tích tụ:

1. Đếm số ngày có mặt ở mỗi nước. Ghi lại ngày đến và ngày đi của mỗi chuyến. Đây là bằng chứng quyết định khi xác định cư trú thuế, và rất khó dựng lại sau ba năm.
2. Lập danh sách mọi nguồn thu nhập ở cả hai nước, kể cả những khoản nhỏ.
3. Lưu chứng từ thuế đã nộp ở mỗi nơi — đây là căn cứ để khấu trừ ở nước còn lại.
4. Giữ chứng từ chuyển tiền quốc tế, cả chiều vào và chiều ra.
5. Kiểm tra lại khi hoàn cảnh thay đổi: chuyển nước, đổi tư cách cư trú, mua hoặc bán tài sản, bắt đầu cho thuê nhà.

Nếu bạn phát hiện mình đã khai thiếu

Đừng để đó và hy vọng không ai phát hiện. Các cơ quan thuế ngày càng trao đổi thông tin tài chính với nhau theo các cơ chế quốc tế, và tài khoản ngân hàng ở nước ngoài không còn vô hình như trước.

Hầu hết các hệ thống thuế đều có cơ chế tự khai báo bổ sung, với mức xử lý nhẹ hơn đáng kể so với trường hợp bị cơ quan thuế phát hiện. Hãy hỏi chuyên gia thuế về cơ chế này ở nước bạn cư trú và ở Việt Nam trước khi hành động.

Câu hỏi thường gặp

Tôi là công dân Việt Nam sống ở nước ngoài, có phải nộp thuế cho Việt Nam không?

Phụ thuộc vào việc bạn có phải cá nhân cư trú thuế tại Việt Nam hay không, và bạn có thu nhập phát sinh tại Việt Nam hay không. Nếu bạn không cư trú tại Việt Nam và không có nguồn thu nhập nào từ Việt Nam, thường không phát sinh nghĩa vụ. Nếu bạn có nhà cho thuê, tài khoản sinh lãi hoặc đầu tư tại Việt Nam thì có.

Tôi đã nộp thuế ở nước ngoài rồi, có phải nộp lại ở Việt Nam không?

Nếu giữa hai nước có hiệp định tránh đánh thuế hai lần, phần thuế đã nộp ở nước kia thường được xem xét khấu trừ, để cùng một khoản thu nhập không bị đánh thuế trọn vẹn hai lần. Nhưng bạn phải làm thủ tục và có chứng từ chứng minh đã nộp. Hãy giữ lại toàn bộ giấy tờ thuế ở cả hai nơi.

Bán nhà ở Việt Nam thì nộp thuế ở đâu?

Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản tại Việt Nam là thu nhập phát sinh tại Việt Nam và Việt Nam có quyền đánh thuế. Ngoài ra, nếu bạn là cá nhân cư trú thuế ở nước ngoài, nước đó cũng có thể yêu cầu bạn khai khoản này. Hãy hỏi chuyên gia thuế ở cả hai đầu trước khi ký hợp đồng bán, không phải sau.

Làm sao xin giấy chứng nhận cư trú thuế?

Do cơ quan thuế nước mà bạn là cá nhân cư trú cấp. Nếu bạn cư trú thuế tại Việt Nam, cơ quan thuế Việt Nam cấp; nếu ở nước ngoài, cơ quan thuế nước đó cấp. Hãy xin sớm, vì giấy này thường cần cho thủ tục ở nước còn lại và có thể mất thời gian, đôi khi còn cần hợp pháp hóa lãnh sự.

Nguồn tham khảo

Các đầu mối chính thức nên kiểm tra trước khi bạn nộp hồ sơ. Quy định và biểu phí thay đổi theo thời gian — hãy lấy con số hiện hành từ chính các nguồn này.

• Tổng cục Thuế, Bộ Tài chính — gdt.gov.vn, về thuế thu nhập cá nhân và tình trạng cư trú thuế
• Luật Thuế thu nhập cá nhân và các văn bản hướng dẫn hiện hành
• Danh mục Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và các nước, công bố bởi Tổng cục Thuế
• Cơ quan thuế tại nước bạn cư trú, về nghĩa vụ khai báo thu nhập từ nước ngoài

Cách chúng tôi làm bài này

Bài viết được Ban biên tập Daily Vietnam biên soạn từ quy định công bố công khai của các cơ quan có thẩm quyền, sau đó rà soát lại trước khi đăng. Chúng tôi mô tả quy trình và những chỗ hồ sơ hay bị trả lại; với mức phí, biểu mẫu và thời hạn cụ thể, hãy đối chiếu nguồn chính thức ở trên vì các con số này thay đổi theo từng thời điểm và từng cơ quan đại diện.

Thấy thông tin chưa đúng hoặc đã lỗi thời? Viết cho chúng tôi tại contact@dailyvietnam.net — chúng tôi sẽ kiểm tra và ghi nhận ngày sửa ở đầu bài.