Thừa kế tài sản ở Việt Nam khi bạn đang sống ở nước ngoài

Chuyện thường diễn ra thế này. Cha mẹ mất ở Việt Nam. Anh chị em trong nước lo tang lễ và các thủ tục trước mắt. Bạn ở nước ngoài, gửi tiền về, dự đám tang qua màn hình hoặc bay về vài ngày rồi trở lại với công việc. Vài năm sau, khi nhắc đến căn nhà, mọi thứ đã phức tạp hơn nhiều so với lúc đầu.

Phần lớn tranh chấp thừa kế trong các gia đình có người ở nước ngoài không bắt nguồn từ lòng tham, mà từ sự trì hoãn. Thủ tục thừa kế ở Việt Nam cần sự có mặt hoặc ủy quyền hợp lệ của tất cả những người thừa kế — và càng để lâu, việc tập hợp đủ chữ ký càng khó, vì người mất, người ra nước ngoài, người không liên lạc được.

Bạn có quyền thừa kế không?

Có. Việc bạn sống ở nước ngoài hay mang quốc tịch nước khác không làm mất quyền thừa kế của bạn theo pháp luật Việt Nam. Quan hệ huyết thống và hàng thừa kế không phụ thuộc nơi cư trú.

Điều thay đổi theo tình trạng pháp lý của bạn là hình thức bạn nhận di sản, đặc biệt với bất động sản:

Với tiền, tài khoản ngân hàng, cổ phần và động sản khác, quyền nhận thường không bị hạn chế theo cách như bất động sản.

Có di chúc và không có di chúc: hai con đường khác nhau

Khi có di chúc hợp pháp

Di sản được chia theo ý nguyện của người để lại, trong phạm vi pháp luật cho phép. Cần lưu ý rằng pháp luật Việt Nam bảo vệ một số người thừa kế nhất định — như con chưa thành niên, cha mẹ, vợ hoặc chồng — bằng cách dành cho họ một phần di sản tối thiểu ngay cả khi di chúc không cho họ hưởng.

Di chúc lập ở nước ngoài có thể được công nhận nhưng cần đáp ứng điều kiện về hình thức và thường phải qua hợp pháp hóa lãnh sự.

Khi không có di chúc

Di sản chia theo hàng thừa kế. Hàng thứ nhất thường gồm vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người đã mất. Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau. Chỉ khi không còn ai ở hàng trước thì mới đến hàng sau.

Đây là trường hợp phổ biến hơn, và cũng là trường hợp cần chữ ký của tất cả mọi người.

Trình tự thực hiện

Bước 1 — Tập hợp giấy tờ về người đã mất và về di sản

• Giấy chứng tử.
• Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng đối với từng tài sản: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sổ tiết kiệm, giấy đăng ký xe, giấy tờ cổ phần.
• Di chúc, nếu có.

Bước 2 — Chứng minh quan hệ của bạn với người đã mất

Đây là bước khó nhất với người ở nước ngoài, và là chỗ đáng đầu tư thời gian nhất.

Bạn cần một chuỗi giấy tờ nối bạn với người để lại di sản: giấy khai sinh của bạn ghi tên cha mẹ, hoặc trích lục hộ tịch, hoặc sổ hộ khẩu cũ. Nếu tên bạn trên giấy tờ nước ngoài khác với tên trên giấy tờ Việt Nam, bạn cần thêm giấy tờ chứng minh đó là cùng một người.

Giấy tờ do nước ngoài cấp — như giấy chứng nhận đổi tên, giấy nhập tịch — thường phải hợp pháp hóa lãnh sự và dịch công chứng.

Bước 3 — Xác định đầy đủ những người thừa kế

Tất cả những người thuộc hàng thừa kế phải được xác định và tham gia. Bỏ sót một người có thể khiến toàn bộ văn bản phân chia bị vô hiệu về sau — kể cả khi việc bỏ sót là vô ý.

Chỗ hay phát sinh: con riêng, con nuôi có giấy tờ hợp pháp, người thừa kế đã mất nhưng để lại con, hoặc người thân đã ra nước ngoài từ lâu và mất liên lạc.

Bước 4 — Lập văn bản khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản

Văn bản này được lập tại tổ chức hành nghề công chứng và thường phải niêm yết công khai một thời gian tại địa phương để những người có quyền lợi liên quan biết và có ý kiến.

Nếu bạn không về Việt Nam được, bạn có thể tham gia thông qua ủy quyền hoặc thông qua văn bản có chứng thực chữ ký tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài. Hãy hỏi công chứng viên sẽ thụ lý hồ sơ về đúng mẫu văn bản họ chấp nhận trước khi bạn làm bất cứ giấy gì — đây là lời khuyên quan trọng nhất để tránh làm đi làm lại.

Bước 5 — Nộp thuế, phí và đăng ký sang tên

Di sản là bất động sản cần được đăng ký sang tên tại văn phòng đăng ký đất đai. Có những trường hợp được miễn thuế thu nhập cá nhân đối với thừa kế giữa những người thân thích nhất định — hãy hỏi cơ quan thuế địa phương về trường hợp cụ thể của bạn.

Vì sao không nên trì hoãn

Ngoài rủi ro về quan hệ gia đình, có những lý do pháp lý cụ thể:

• Thời hiệu thừa kế có giới hạn cứng. Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản và 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế — tức thời điểm người để lại di sản qua đời. Hết thời hạn đó, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản; nếu không có ai quản lý thì thuộc về người đang chiếm hữu theo Điều 236, hoặc thuộc về Nhà nước nếu không có người chiếm hữu.
• Người thừa kế lần lượt qua đời. Mỗi lần như vậy lại phát sinh một lớp thừa kế mới, số người phải ký tăng lên theo cấp số nhân.
• Tài sản bị chuyển dịch. Người đang quản lý tài sản có thể đã tự làm thủ tục sang tên, xây dựng, cho thuê hoặc thế chấp.
• Giấy tờ mục nát và trí nhớ phai. Sổ sách cũ, người làm chứng, hàng xóm biết chuyện — tất cả đều mất dần theo thời gian.

Khi anh chị em không đồng thuận

Không hiếm. Vài nguyên tắc thực tế:

• Giữ mọi trao đổi bằng văn bản. Tin nhắn, email đều có giá trị hơn các cuộc gọi mà sau này không ai nhớ giống ai.
• Đề nghị định giá độc lập thay vì tranh cãi theo cảm tính về giá trị tài sản.
• Cân nhắc hòa giải trước khi kiện. Kiện tụng thừa kế ở Việt Nam kéo dài nhiều năm, tốn kém, và thường phá vỡ quan hệ gia đình vĩnh viễn.
• Thuê luật sư độc lập tại Việt Nam nếu giá trị tài sản đáng kể. Đừng dùng chung luật sư với bên đang giữ tài sản.

Câu hỏi thường gặp

Tôi đã nhập quốc tịch nước ngoài, có còn được thừa kế nhà ở Việt Nam không?

Có quyền thừa kế. Việc bạn có được đứng tên trực tiếp trên bất động sản hay chỉ được hưởng phần giá trị phụ thuộc vào việc bạn có thuộc diện được sở hữu nhà ở tại Việt Nam theo luật hiện hành hay không. Quy định này đã được mở rộng qua các lần sửa luật, nên hãy hỏi công chứng viên về quy định đang áp dụng thay vì dựa vào thông tin cũ.

Tôi không về Việt Nam được thì tham gia thủ tục thế nào?

Thông qua ủy quyền hoặc văn bản có chứng thực chữ ký tại cơ quan đại diện Việt Nam. Hãy liên hệ trước với tổ chức công chứng sẽ thụ lý để lấy đúng mẫu văn bản, vì mỗi nơi có yêu cầu hơi khác nhau và làm sai mẫu là phải làm lại toàn bộ vòng gửi thư quốc tế.

Anh tôi đã tự sang tên căn nhà cho mình, tôi làm gì được?

Hãy thu thập bằng chứng về quan hệ thừa kế của bạn và về quá trình sang tên, rồi tham vấn luật sư tại Việt Nam càng sớm càng tốt. Thời hiệu 30 năm với bất động sản nghe dài, nhưng nó tính từ ngày người để lại di sản mất — với những vụ việc đã kéo dài hai mươi năm thì dư địa còn lại hẹp hơn bạn tưởng. Việc sang tên khi thiếu chữ ký của một người thừa kế có thể bị xem xét lại, nhưng khả năng đòi lại giảm nhanh theo thời gian, nhất là nếu tài sản đã được chuyển cho người thứ ba.

Di chúc cha tôi viết tay không có công chứng thì có giá trị không?

Di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng các điều kiện về hình thức và nội dung theo quy định. Tuy nhiên loại di chúc này dễ bị tranh chấp hơn nhiều. Nếu bạn đang lập di chúc cho chính mình, hãy làm có công chứng — chi phí nhỏ so với những gì nó tránh được cho con cháu bạn.

Nguồn tham khảo

Các đầu mối chính thức nên kiểm tra trước khi bạn nộp hồ sơ. Quy định và biểu phí thay đổi theo thời gian — hãy lấy con số hiện hành từ chính các nguồn này.

• Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, Điều 623 về thời hiệu thừa kế — nhanchinh.vn/thoi-hieu-thua-ke-dieu-623
• Tạp chí Tòa án nhân dân — bàn về thời hiệu thừa kế của Bộ luật Dân sự 2015 — tapchitoaan.vn/ban-ve-thoi-hieu-thua-ke-cua-bo-luat-dan-su-2015
• Luật Đất đai số 31/2024/QH15, Điều 4 và Điều 28 về quyền của người Việt Nam ở nước ngoài — xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-luat-dat-dai-119240221224513596.htm
• Tổ chức hành nghề công chứng và văn phòng đăng ký đất đai tại nơi có di sản

Cách chúng tôi làm bài này

Bài viết được Ban biên tập Daily Vietnam biên soạn từ quy định công bố công khai của các cơ quan có thẩm quyền, sau đó rà soát lại trước khi đăng. Chúng tôi mô tả quy trình và những chỗ hồ sơ hay bị trả lại; với mức phí, biểu mẫu và thời hạn cụ thể, hãy đối chiếu nguồn chính thức ở trên vì các con số này thay đổi theo từng thời điểm và từng cơ quan đại diện.

Thấy thông tin chưa đúng hoặc đã lỗi thời? Viết cho chúng tôi tại contact@dailyvietnam.net — chúng tôi sẽ kiểm tra và ghi nhận ngày sửa ở đầu bài.